دریای کاسپین که گاهی بزرگ ترین دریاچه جهان و گاهی کوچک ترین دریای خودکفای کره زمین طبقه بندی می شود، بزرگ ترین پهنه آبی محصور در خشکی است. طول آن حدود ۱۰۳۰ تا ۱۲۰۰ کیلومتر و عرض آن بین ۱۹۶ تا ۴۳۵ کیلومتر است. سطح دریای کاسپین در حدود ۲۸ متر پایین تر از سطح دریاهای آزاد است.

دریای کاسپین همواره منبع تامین زندگی مردم ساکن درسراسر خشکی آن در شمال ایران بوده و رونق زندگی برای مردم به همراه داشته است و اگرچه زمانی یکی از پر آب ترین پهنه های آبی جهان محسوب می شد اما اکنون برای ادامه حیات با چالش جدی روبرو شده است.

 آغازی بر پایان

روند کاهش سطح تراز آب دریای کاسپین به گفته محمدرضا کاویانپور رئیس موسسه تحقیقات آب وزارت نیرو از سال ۱۳۶۵ شروع شده است؛ این روند کم و بیش ادامه یافت تا آنکه در سال ۱۳۷۴ روند کاهشی تغییر جهت داد و افزایش یافت به طوری که ۲.۵ متر افزایش سطح تراز آب را این دریا تجربه کرد. اما فقط همان سال روند افزایشی بود زیرا از سال ۱۳۷۵ مجدد ناشی از تغییرات اقلیمی فرایند کاهش سطح تراز آب مجدد آغاز شد و این روند تاکنون ادامه یافته است.

این روند کاهشی سطح تراز آب دریای کاسپین درحالی است که به گفته رئیس موسسه تحقیقات آب وزارت نیرو دریای های آزاد جهان با افزایش سطح تراز آب روبرو خواهند شد.

کاویانپور دلیل این افزایش را آب شدن برف در نیمه کره شمالی زمین ناشی از افزایش گازهای گلخانه ای دانست که پیش بینی شده سطح تراز دریاها را تا یک متر افزایش دهد؛ اما دریای کاسپین شاید در انتظار مرگی تدریجی ناشی از کاهش سطح تراز آب است. 

کاویانپور با تأکید بر اهمیت دریای کاسپین و وضعیت حساس آن افزود: دریای کاسپین به عنوان بزرگ ترین دریاچه بسته جهان، از نظر جغرافیایی و زیست محیطی اهمیت زیادی دارد.

وی ادامه داد: در دهه های اخیر، تغییرات تراز آب دریای کاسپین، از جمله افزایش تراز در سال های ۱۳۷۴ تا ۱۳۷۵ و کاهش مجدد آن پس از این سال ها، خسارات زیادی به سواحل و فعالیت های دریایی کشور وارد کرده است.

رئیس موسسه تحقیقات آب خاطرنشان کرد: این کاهش تراز در سال های اخیر نیز ادامه داشته و چالش های متعددی را در زمینه سکونتگاه های ساحلی، اسکله ها، و فعالیت های شیلات و گردشگری ایجاد کرده است.

البته ایجاد چالش در زیرساخت ها، اختلال در روند فعالیت بنادر و دریانوردی، صید و صیادی و به گِل نشستن زیرساخت ها و تاسیسات آبی مستقر در ساحل، خشک شدن ذخایر آبی وابسته به دریای کاسپین مانند تالاب ها و خلیج ها افزایش عرصه ساحل، دخل و تصرف انسانی به حریم دریا، برهم خوردن تعادل زیستی در این پهنه و آثار منفی بر آبخوان های ساحلی برخی از تبعات عقب نشینی است.

به اعتقاد کارشناسان پس روی های پی در پی آب کاسپین به یک چالش چند بُعدی برای کشورهای حاشیه این دریا تبدیل و شدت این پس روی ها در صورت نیافتن راه علاج می تواند به یک تهدید جدی برای تجارت دریایی، گردشگری و زیست محیطی در منطقه تبدیل شود.